A. J. Nacziotkina

 
O stanie prawodawstwa dotyczącego małych liczebnie rdzennych ludów Północy[1] .

W Federacji Rosyjskiej żyje 36 niewielkich liczebnie rdzennych ludów Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu. W ciągu ostatnich dziesięcioleci państwo okazywało im zbyt mało uwagi. Polityka państwa przeczy wszystkim tradycyjnym systemom życia małych liczebnie ludów. W rezultacie, rozwój socjalno-ekonomiczny, kultura, rdzenne środowisko zamieszkiwania i tradycyjny tryb życia tych ludów uległy istotnej deformacji. Praktycznie we wszystkich rejonach Północy likwiduje się wsie i osady, położone na lepszych terenach łowieckich, należących do mieszkańców Północy. Wyniszczono całą cywilizację małych ludów – hodowców jeleni, rybaków, myśliwych, morskich myśliwych, cywilizację harmonijnego współistnienia człowieka z otaczającą go przyrodą. Nie chronieni prawem mieszkańcy Północy niejednokrotnie zmuszeni byli porzucić miejsca bytowania; ich przestrzeń życiowa z każdym rokiem nieubłaganie zmniejsza się. Sytuacja zaczęła ulegać zmianie pod koniec lat 80-tych. Wydawało się, że w „północnym zagadnieniu” następuje długo oczekiwany przełom, ale rozwój stosunków rynkowych ponownie utrudnił rozwiązanie problemu. Rdzenni mieszkańcy Północy to lud wytrzymały, cierpliwy i otwarty. Również w dzisiejszych, trudnych czasach, ludzie Północy toczą walkę o przetrwanie na surowej ziemi swoich przodków. Zależność od środowiska zewnętrznego, ekologicznego otoczenia przedstawicieli małych liczebnie rdzennych małych liczebnie ludów Północy, daje im prawo do tworzenia warunków, w których problem fizycznej egzystencji nie będzie tak aktualny, jak dzisiaj. Oczywiste jest, że potrzebne są  akty prawne, dotyczące małych liczebnie rdzennych ludów Północy, na szczeblu federalnym, ale najważniejsze i najbardziej znaczące będą te postanowienia, które podejmą  same podmioty Federacji. Konstytucja Federacji Rosyjskiej, art. 69, gwarantuje małym liczebnie ludom prawa zgodne z ogólnie przyjętymi zasadami i normami prawa międzynarodowego oraz międzynarodowymi umowami Federacji Rosyjskiej. Poza tym Konstytucja Federacji Rosyjskiej obciąża obowiązkiem ochrony rodzimego środowiska i tradycyjnego trybu życia małych liczebnie ludów i  społeczności etnicznych, zarówno organy władzy państwowej Federacji Rosyjskiej, jak i organy władzy państwowej poszczególnych podmiotów Federacji Rosyjskiej (p. „m” art.72 Konstytucji Federacji Rosyjskiej[2]). Ten obowiązek wypływa z bardziej ogólnego stwierdzenia: „Ziemia i inne zasoby środowiska naturalnego są użytkowane i ochraniane przez Federację Rosyjską jako podstawa życia i działalności ludów, zamieszkujących dane terytorium” (p. 1 art. 9 Konstytucji Federacji Rosyjskiej). Przejście do nowego systemu ekonomicznego i związane z tym zmiany w socjalnej strukturze, wymagały prawnego określenia nie tylko na szczeblu konstytucyjnym, ale również rozwiniętych regulacji prawnych (w formie ustawy) praktycznie we wszystkich sferach stosunków społecznych. Nowy etap regulacji prawnych stosunków agrarnych zapoczątkowano przyjęciem licznych aktów normatywnych, poświęconych głównie konkretnym finansowym, organizacyjnym zagadnieniom, dotyczącym socjalno-ekonomicznego i kulturalnego rozwojowi rejonów zamieszkiwanych przez ludzi Północy. Jednak ta droga tworzenia norm okazała się nieefektywna. Potrzeba udoskonalenia prawodawstwa agrarnego przyniosła przyjęcie nowego Kodeksu Rolnego RFSRR (Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej ) (art. 44) w kwietniu 1991 r. Wiele istniejących wcześniej norm prawnych zachowano. W szczególności dotyczy to 25-cioletniego okresu użytkowania gruntów pod hodowlę jeleni i wypas zwierząt. Wprowadzony został szereg zasadniczych przepisów: określone normy systemu wykorzystania kategorii gruntów (art. 4), uzgodnione zasady użytkowania gruntów dla celów nie związanych z rolniczą działalnością ludów Północy (art. 28), umożliwienie wykorzystania użytków zasobów chronionych, rezerwatowych i leśnych w tradycyjnej eksploatacji przyrody itd. W oddzielnej ustawie o opłatach za grunty, przyjętej w 1991 r. (art. 45) zostały zatwierdzone ulgi w pobieraniu opłat za grunty od ludów Północy, jako najmniejszej chronionej części ludności. W zgodzie z wymienioną ustawą, od podatku agrarnego zostały całkowicie zwolnione przedsiębiorstwa i obywatele zajmujący się tradycyjnymi zajęciami w rejonach zamieszkania i rolniczej działalności ludów i etnicznych grup, a także zajmujących się twórczym rzemiosłem w miejscach tradycyjnego bytowania (art. 12, 13, 45). Uchwała Prezydenta Federacji Rosyjskiej z 22 kwietnia 1992 roku Nr 387 „O nieodzownych środkach ochrony miejsc zamieszkania i rolniczej działalności małych liczebnie ludów Północy” ( art. 17) została przyjęta w celu zabezpieczenia praw i interesów tych ludów. Uchwała stwierdza, że terytoria tradycyjnej eksploatacji ziemi „są nieodłącznym dorobkiem tych ludów”. W związku z tym postanowieniem praktykowane jest bezpłatne przekazanie w dożywotne i dziedziczne użytkowanie pastwisk, terenów łowieckich i rybackich przedstawicielom KMLLP, a przede wszystkim, wspólnotom rodowym. Bez zgody tych ostatnich nie dopuszcza się użytkowania gruntów w celach nie związanych z tradycyjnym rolnictwem. To stwierdzenie jest zgodne z potrzebami Konwencji Nr 169 MOT, ale przeczy funkcjonującemu prawodawstwu, w szczególności Kodeksowi Rolnemu Federacji Rosyjskiej.
Poszczególne zagadnienia dotyczące wykorzystywania zasobów przyrody są regulowane przez szereg przepisów: „O złożach kopalnych” (1992), „O ochronie przyrody” (1992), „O świecie zwierząt” (1995), Podstawami Prawodawstwa Leśnego (1993), a także licznymi rozporządzeniami Rządu i postanowieniami Prezydenta Federacji Rosyjskiej. W Podstawach Prawodawstwa Leśnego z 1993 roku (art. 47), konkretyzujących normy Kodeksu Rolnego Rosji, wprost stwierdzono, że w miejscach zamieszkania i rolniczej działalności małych liczebnie ludów i etnicznych grup ustanawia się porządek organizacji i sposoby wykorzystania zasobów leśnych, zapewniające ochronę i wsparcie warunków niezbędnych do realizacji tradycyjnej rolniczej działalności tych ludów (art. 51). Przyjęta w 1995 roku Ustawa Federacji Rosyjskiej „O świecie zwierzęcym” (art. 48) bardziej konsekwentnie chroni prawa małych liczebnie rdzennych ludów w sferze wykorzystania środowiska naturalnego. W niej, po raz pierwszy na szczeblu prawnym, nie tylko uznaje się tradycyjny sposób gospodarowania, ale i tradycyjny tryb życia tych ludów. Ustawa nadaje im, na równi z ogólnymi prawami obywatelskimi w sferze ochrony i wykorzystania świata zwierzęcego,  szczególne prawa, którymi mogą się posługiwać zarówno indywidualnie jak i kolektywnie. Prawo priorytetu pozwala na pierwszeństwo w wyborze terenów łowieckich, nadaje ulgi w stosunku do okresów i rejonów łowieckich oraz prawa do polowania na określone zwierzęta. Ustawa nie dopuszcza odstępowania prawa priorytetu na eksploatację zasobów świata zwierzęcego. Została także przyjęta federalna ustawa o eksploatacji złóż kopalnych, regiony otrzymały prawo uczestnictwa w procesie wydawania i kontroli licencji na wykorzystanie złóż ropy i gazu ziemnego. Ustawa Federacji Rosyjskiej „O złożach kopalnych” przewiduje, że w rejonach zamieszkiwanych przez rdzenne ludy opłata za eksploatację złóż wpływa do budżetów podmiotów i powinna być wykorzystana na potrzeby rozwoju socjalno-ekonomicznego małych liczebnie ludów i grup etnicznych (art. 42). Jednak tego rodzaju zyski rzadko przeznaczane są na cele przewidziane prawem. Niedawno Związek Federacji utrzymał w mocy ustawę federalną „O wniesieniu zmian i poprawek w art. 42  Ustawy Federacji Rosyjskiej „O złożach kopalnych””, która miała na celu udoskonalenie mechanizmu wspierania rozwoju Północy przez państwo. W szczególności poprawki w art. 42 przewidują zwiększenie o 10% kwoty opłat za eksploatację złóż kopalnych, która wpływa do budżetów subiektów Federacji Rosyjskiej, odnoszących się do obszaru dalekiej Północy. W projekcie jest również poprawka przewidująca  wzmocnienie ochrony interesów rdzennych ludów Północy, na których terytoriach ma miejsce wydobycie złóż. Obecnie funkcjonuje Ustawa Federalna Federacji Rosyjskiej „O zasadach państwowej regulacji socjalno-ekonomicznego rozwoju Północy Federacji Rosyjskiej”. Art. 1, p. 6, 7, 8, art. 3, 4, 11  przewiduje państwową regulację rozwoju ekonomii i kultury KMLLP (Nr 78 – F3 z 19 czerwca 1996 roku). Ustawa FR „O narodowo – kulturowej autonomii” z 17 czerwca 1996 roku Nr 74 – F3 określa prawne zasady tej autonomii, stwarza prawne warunki wzajemnego oddziaływania państwa i społeczeństwa dla ochrony narodowych interesów obywateli Federacji Rosyjskiej. Jedyna Ustawa Federalna „O północnej hodowli jeleni”, która została przyjęta w trzecim czytaniu weszła  w życie w ciągu ostatnich 3 lat. W ostatnich latach formowano blok projektów prawnych o małych liczebnie rdzennych ludach Północy w Dumie Państwowej. Jednak projekt „Podstawy prawnego statutu małych liczebnie rdzennych (aborygennych) ludów Północy”, nad którym prace trwały od początku lat 90-tych i przyjęty został w Dumie Państwowej po pierwszym czytaniu 19 maja 1995 roku, do dziś nie doczekał się statusu prawnego. W październiku 1998 roku Duma Państwowa przejęła w pierwszym czytaniu  projekt ustawy „O małych liczebnie rdzennych ludach Federacji Rosyjskiej”, do której wprowadzono znaczące poprawki na jej niekorzyść. Obwodowa Duma sachalińska na naszą prośbę postanowiła poprzeć ten projekt.  Czas płynie, minęło około 10 lat od momentu opracowania projektu, okres pełnomocnictw deputatów dobiega końca, zaczyna się wyścig przedwyborczy, a zagadnienie  rdzennych ludów Północy po raz kolejny nie zostało rozwiązane. 11 listopada 1998 roku Duma Państwowa przyjęła w pierwszym czytaniu projekt ustawy federalnej „O ziemiach tradycyjnej eksploatacji przyrody ludów Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu Federacji Rosyjskiej”. Projekt ustawy realizuje postanowienie Konstytucji Federacji Rosyjskiej o ochronie rodzimego środowiska zamieszkania i tradycyjnego trybu życia 36 małych liczebnie rdzennych ludów Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu  w warunkach stosunków rynkowych. Prawdziwy projekt prawny ukierunkowany jest na regulację zagadnień tradycyjnej eksploatacji przyrody (hodowli jeleni, myślistwa, rybołówstwa, myślistwa morskiego, zbioru jagód, grzybów, orzechów, dziko rosnących roślin leczniczych i in.) przez rdzenne ludy Północy w celu ochrony zamieszkiwanego środowiska. Długo oczekiwany  projekt federalnej ustawy „O ogólnych zasadach organizacji wspólnot małych liczebnie rdzennych ludów Północy, Syberii, Dalekiego Wschodu”, przyjęty w pierwszym czytaniu przez Dumę Państwową, daje możliwość zachowania tradycyjnego trybu życia, działalności rolniczej i łowiectwa.

O prawodawstwie obwodu sachalińskiego odnośnie małych liczebnie rdzennych ludów Północy.

W ustawie okręgu sachalińskiego, zgodnie z Konstytucją Federacji Rosyjskiej, art. 69, pt. „b”, „m”, „n”, art. 72 i p. 1 art. 77 Duma obwodu Sachalińskiego utrzymała prawa małych liczebnie rdzennych ludów Północy w pt. „b”, „m” art.12, pt. „e” art. 20, art. 49 i 76. Postanowieniem Dumy obwodu sachalińskiego z 16 czerwca 1994 roku Nr 3/1 „O przedstawicielu małych liczebnie rdzennych ludów Północy, zamieszkujących na terytorium obwodu sachalińskiego przy Dumie obwodu sachalińskiego powstało przedstawicielstwo małych liczebnie rdzennych ludów Północy wybrane na zjeździe małych liczebnie ludów Północy obwodu sachalińskiego. Duma obwodu sachalińskiego swoim postanowieniem z 16 czerwca 1994 roku Nr 3/1 utrzymała w mocy „Czasowe postanowienie o terytoriach tradycyjnej eksploatacji przyrody ludów Północy obwodu sachalińskiego” oraz „Czasowe postanowienie o wspólnotach rodowych, rodowych i rodzinnych gospodarstwach rdzennych ludów Północy obwodu sachalińskiego”, dające prawo rodzinom i wspólnotom rodowym do władania i wykorzystywania ziemi. Niezbędne jest, aby organy samorządowe podejmowały zdecydowane środki dla osiągnięcia kompromisu z właścicielami rodowych użytków odnośnie wypłaty im rekompensaty za zagospodarowanie złóż na tych terenach. Należy nauczyć się szacunku wobec trybu życia ludzi zamieszkujących te tereny od wieków. Jednak postanowienie o rodowych użytkach nie jest jeszcze aktem prawnym i nieprzestrzeganie go stanowi pokusę dla oponentów. Dlatego jest nam niezbędna ustawa FR o rodowych użytkach, która określałaby prawa małych liczebnie rdzennych ludów Północy zgodnie z obowiązującą literą prawa. Ustawa powinna jasno określać obowiązki przedsiębiorstw, właścicieli rodowych użytków, tryb zawierania umów itp. Oczywiście połączenie interesów aborygenów i myśliwych na terytorium, które zajmuje północną część Sachalina, nie jest możliwe, należy jednak poszukiwać rozwiązań kompromisowych.
Trzeci rok w budżecie obwodu sachalińskiego przewiduje się preliminarz wydatków wspierających małych liczebnie rdzenne ludy Północy obwodu sachalińskiego. Postanowieniem Dumy obwodu sachalińskiego z 13 lipca 1998 roku Nr 13/1/284-1 „O zatwierdzeniu preliminarza funduszu walutowego obwodu sachalińskiego na rok 1998” zostały zatwierdzone pozycje wydatków (p. 3): finansowe wsparcie socjalno – ekonomicznego rozwoju małych liczebnie rdzennych ludów Północy na kwotę 100,00 dolarów amerykańskich.
W ustawie obwodu sachalińskiego „O ogólnych zasadach organizacji organów samorządowych w obwodzie sachalińskim” (art.6 pt. 14, art. 7) przewidziano istnienie takich organów w miejscach zamieszkałych jednocześnie przez różne
 ludy.
Ustawą obwodu sachalińskiego „O projektach prawodawczych obwodu sachalińskiego” art. 4 utrzymana została inicjatywa ustawodawcza przedstawiciela małych liczebnie rdzennych ludów Północy przy Dumie obwodu sachalińskiego.
Trwają prace nad: „Postanowieniem o organie doradczym przy przedstawicielu małych liczebnie rdzennych ludów Północy przy Dumie okręgu sachalińskiego”, „Postanowieniem o Radzie Starszyzn Ludów Północy okręgu sachalińskiego”.
W planach przedsięwzięć związanych z Międzynarodowym Dziesięcioleciem Rdzennych  Ludów Świata w 1998 roku w okręgu sachalińskim przewidziano projekt ustawy „O środkach ochrony północnej hodowli jeleni”.
Problem projektu ustawy o hodowli jeleni jest bardzo złożony i pomimo przyjęcia federalnej ustawy. Hodowla jeleni jest „na wymarciu”,  i kwestia jej odrodzenia stanowi nie lada problem.
Po przyjęciu przez Dumę Państwową ustaw: „O małych liczebnie rdzennych ludach Rosyjskiej Federacji” i „O ziemiach tradycyjnej eksploatacji przyrody ludów Północy, Syberii i Dalekiego Wschodu Federacji Rosyjskiej” niezbędne jest dla nas wprowadzenie w życie dwóch postanowień - o ziemiach tradycyjnej eksploatacji przyrody i rodowych gospodarstwach rdzennych ludów Północy przy Dumie obwodu sachalińskiego.
Duma obwodu sachalińskiego  w swojej działalności prawodawczej zwraca się ku problemom życiowego uposażenia ludów Północy.
W przyjętej w obwodzie sachalińskim ustawie „O zagranicznych inwestycjach w obwodzie sachalińskim” w art. 5 i 7 wzięto pod uwagę interesy małych liczebnie rdzennych ludów Północy. Na przykład: w art. 5 pt. „w” mówi: „zagraniczny inwestor ma prawo realizować inwestycje drogą nabycia wiecznych praw do użytków ziemskich poza terytoriami tradycyjnej eksploatacji przyrody rdzennych ludów Północy ...”.
Opracowaliśmy projekt „Koncepcji socjalno – ekonomicznego i kulturalnego rozwoju małych liczebnie rdzennych ludów Północy obwodu sachalińskiego”. Projekt jest obszerny i złożony. Postaraliśmy się zawrzeć w nim prawie wszystkie sfery działalności małych liczebnie rdzennych ludów i mechanizmy ich realizacji. Chcieliśmy zawrzeć wszystko to, co wydawało się niemożliwe do zawarcia. Jednakże życie, jak zwykle, wnosi własne korekty. Więc kontynuujemy pracę nad projektem koncepcji.
Jednocześnie prowadzimy pracę nad projektem prawnym „O ochronie i rozwoju narodowych rzemiosł artystycznych małych liczebnie rdzennych ludów Północy obwodu sachalińskiego”.
W Regulaminie obwodu sachalińskiego w art. 54, 57, 76 określone zostały zadania organów samorządowych: uwzględniać potrzeb małych liczebnie rdzennych ludów Północy i zabezpieczać ich prawa i interesy.
Należałoby się zatrzymać nad Ustawą Obwodu Sachalińskiego „O ogólnych zasadach organizacji organów samorządowych w obwodzie sachalińskim”. Zgodnie z art. 6 (Regulamin formowania samorządów) pt. 4 podpt. 14 prawo wniesienia do projektu „Regulaminu formowania samorządów” mają zagadnienia organizacji samorządów lokalnych, uwarunkowane współzamieszkiwaniem na terytorium struktur samorządowych narodowych grup, z uwzględnieniem ich historycznych i lokalnych tradycji.
Niestety, organy przedstawicielskie samorządów Nogliki i Ochi, według mnie, nie wykorzystują swoich pełnomocnictw w danych zagadnieniach, nie biorą pod uwagę podstawowego problemu – terenu, na którym położone są formy samorządowe. A położone są właśnie na terytoriach zamieszkania i gospodarczej działalności rdzennych ludów Północy, których interesy obowiązane są chronić.
Problemów i braków jest wiele. Wiemy o nich i pracujemy nad nimi.  Pracujemy nad zagadnieniami terytorialnego samorządu w ramach struktur samorządów lokalnych, które broniłby interesów małych liczebnie rdzennych ludów Północy i wpływało na postanowienia organów samorządowych.
Doszliśmy do kompromisu na temat stworzenia organu doradczego przy przedstawicielu małych liczebnie rdzennych ludów Północy, przystępujemy do omówienia uczestnictwa ludów Północy w programach „Sachalin-II”, „Sachalin-III”, stworzenia mechanizmu otrzymywania rekompensat za wykorzystywanie zasobów naturalnych na terenach tradycyjnej eksploatacji przyrody itd. A aby rozwiązać te i inne problemy należy, by sami przedstawiciele rdzennych ludów Północy szukali drogi i sposobów swojego odrodzenia, ochrony i rozwoju. I tylko wspólnymi siłami można rozwiązać zagadnienia, związane z ulepszeniem warunków życia małych liczebnie rdzennych ludów Północy obwodu sachalińskiego
------------------------
 [1]. Przyp. tłum. – малочисленные коренные народы Севера – małe liczebnie rdzenne ludy Północy; mowa o ludach o niewielkiej populacji.
 [2].Przyp. tłumacza
 

------------------------------------------------------------
Nacziotkina Antonina Jakowlewna, przedstawiciel małych liczebnie rdzennych ludów Północy przy Dumie obwodu sachalińskiego.

Tłumaczenie: Paulina Mazikowska