E. S. Nitkuk
Zeszyt nr 4 B. O. Piłsudskiego
z archiwum E. A. Krejnowicza.

Pieśni, zebrane w zeszycie nr 4, są kontynuacją współczesnych pieśni niwchijskich [1], znajdujących się w zeszycie nr 3 B. O. Piłsudskiego. Osiem piosenek nr 13-20, podobnie jak wcześniejsze, należy do gatunku „ałachtund” (алахтунд) – piosenek lirycznych o tematyce miłosnej. Piłsudski podkreślał, że pieśni „ałachtund” (алахтунд) „wyróżniają się rytmizowaną formą tekstu, zwrotami poetyckimi, licznymi alegoriami, porównaniami, przesadzonym humorem, sarkazmem i najczęściej opisują miłosne rozterki autora[2]. Cechy te występują również w pieśniach z zeszytu nr 4. Autorzy tych utworów, opowiadając o nieszczęśliwej miłości, ironizują: „czeu szanko irszkyn czuko nano” (чеу шанко иршкын чуко нан) – „twoja ukochana (która podobna jest do) równo odciętej  piłki (z gąbki)" [*],Ofkika kyry keka rurna” («Офкика кыры кека рурна») – „Ofkika podobna jest do głodnego lisa”. O bohaterce piosenki nr 13 (Амкук) mówi się jak o torbie, którą nosi jej ukochany: „czeu szanko... czimły mura czu nium pieszyrm mura / czaki janirej czchnarsz tunra / Czemli wachursz wykyzinyrsz tunra/” («чеу шанко... чимлы мура чу нюм пешырш мура / чаки янирэй чхнарш тунра / Чемли вахурш выкызинырш тунра/») – „twoja ukochana... twoją torba na krzemień się stała, ciężarem zawisła na twoich lędźwiach. Żona twego starszego brata za tobą z nizin przyszła, aby cię porzucić, twą torbę zrywając”. Analogiczną tematykę różnorodnych przeobrażeń spotyka się w pieśniach z zeszytu nr 3: „czmu mlicimum wiinynraj... kek rumun czihryn wiinynraj / cztnyrsz tumun czihryn wiinynraj” («чму млицимум виинынрай... кек румун чиhрын виинынрай / чтнырш тумун чиhрын виинынрай») – „dnem w twojej łódce się stanę i pojadę, ... lisem się stanę i pojadę, ... trawą się stanę i z tobą pojadę” [3], „katyn kek rumna..., tszaina, pahlia weśkorsz tumna, czmuroch kanna"катын кек румна..., тшаина, паhля веськорш тумна, чмурох канна») – „Stane się lisem o złej sierści... pójdę obok. Dzięciołem o czerwonej główce się stanę, przyfrunę do twojej łódki[4].
Oprócz tego, iż każdy z autorów tych pieśni opiewa swe uczucia indywidualnie, w niektórych tekstach wykorzystuje się najbardziej popularne zwroty w różnych wariantach: „nszajryng nihlio ni fat-roch kucind torwo” («ншайрынг ниhлё фат-рох куцинд торво») – „lewa łza na kolana moje spada i wydaje dźwięk podobny do częstych kropli deszczu[5], „czi poroch wiachaj pinach tamran niuiwuilio” («чи порох виахай пинах тамран нюивуилё») – „kiedy wrócisz do domu i będzie tam mnóstwo oczu, wtedy nie będziesz o mnie pamiętać[6], „nyjryng molmo rugyr kuc’ra”ныйрынг мольмо ругыр куцьра») – „miejsce pod prawym kolanem słabnie i nie pracuje[7].
W pieśniach z zeszytu nr 4, w odróżnieniu od pieśni, zanotowanych w zeszytach poprzednich, opisywane są nie tylko uczucia, przeżywane przez zakochanych. Autorzy niektórych piosenek opowiadają o spotkaniach z ukochaną kobietą, a w tekstach spotyka się szczere słowa wyznań, co nie jest charakterystyczną cechą niwchijskich wykonawców piosenek [8]: „neo szank” («нео шанк») – „moja ukochana”, „awun wank ahniachra” («авун шанк аhняхра») – „jak bardzo podoba mi się ta kobieta!”, „czfa-nenyn hyiwo koinycharsz ake czwa nenyn pchohol sir kend"чфа-ненын hyиво коиныхарш аке чва ненын пхоhоль сир кенд") – „tylko o tobie myślę, spać nie mogę. Ciebie jedyną obiektem swych myśli uczyniłem”. Autorzy piosenek podziwiają w nich swoje ukochane: „awyn szank amamlio” («авын шанк амамлё») – „jak ta kobieta chodzi!”, „ne szanch nyn’ky chiw rok walia” («не шанх нынькы хив рок валя») – „Policzki mojej ukochanej są białe jak kora brzozy”, „neoszank ynkari tajryng nahari mutra” («неошанквынкари тайрынг наhари мутра») – „Moja ukochana pochyliła głowę ku lewemu ramieniu”. Ostatnie słowa, jak podkreślał B. O. Piłsudski, są u Niwchów symbolem wytworności kobiety, natomiast porównania do białej kory brzozy używa się, „ponieważ wszystko, co białe i błyszczące uważa się za piękne[9].
Piosenka nr 14 wykonywana była przy akompaniamencie niwchijskiego smyczkowego jednostrunowego instrumentu muzycznego – „niwchijskiej wioli” – „t’ynryn” («т'ынрын») lub, jak podaje w przypisach do piosenki B. O. Piłsudski, „skrzypiec”. Pieśni miłosne wykonywane były przy akompaniamencie „t’ynryna” («т'ынрына») wyłącznie z użyciem języka jako dodatkowego rezonatora. W trakcie gry na instrumencie muzycznym wykonawca, zmieniając objętość jamy ustnej, dotykał struny językiem. W wyniku bardzo szybkich i częstych takich dotknięć, powstawała swego rodzaju trel [10].
W liście do L. J. Szternberga B. O. Piłsudski wspomina o istnieniu zeszytu nr 4: „...oto wysyłam Panu znów zeszyt II i zeszyt IV, jak również zeszyt I ze starodawnymi pieśniami...[11].
Pieśni z zeszytu nr 4 publikowane są po raz pierwszy. W swoich artykułach B. O. Piłsudski jako przykłady podawał tylko niektóre linijki z tych tekstów [12]. Teksty napisane są czarnym atramentem w szkolnym zeszycie bez okładki, z kartkami w linię, przeszytymi po środku białymi nićmi. Zewnętrzna strona kartki podzielona jest na dwie części, między tekstami są odstępy lub jest odrysowana kreska. Po lewej stronie kartki znajduje się tekst (charakter pisma nieznany) w języku niwchijskim, napisany literami alfabetu rosyjskiego, do którego dodana została dodatkowo litera „h”, oznaczająca tylnojęzykowy dźwięk szczelinowy, nie mający odpowiednika w języku rosyjskim, po prawej stronie znajduje się tłumaczenie pieśni na język rosyjski (napisane ręką B. O. Piłsudskiego). W tekstach pieśni niwchijskich, tłumaczonych przez B. O. Piłsudskiego, przypisy znajdują się w okrągłych nawiasach. Na odwrotnej stronie kartki ręką Piłsudskiego napisane są komentarze do piosenek folklorystycznych, tłumaczenia niektórych słów oraz informacje o wykonawcach. Teksty poprawione zostały przez B. O. Piłsudskiego i E. A. Krejnowicza granatowym ołówkiem i czarnym atramentem, niektóre numery tekstów napisane zostały fioletowym atramentem. Przy publikacji wykorzystane zostały teksty w wariancie poprawionym przez B. O. Piłsudskiego.
Teksty piosenek, odsyłaczy, wstawek i przypisów B. O. Piłsudskiego drukowane są bez zmian, w nawiasach kwadratowych podane są, pominięte przez autora w tłumaczeniu, słowa i zwroty; znak zapytania w nawiasach klamrowych umieszczony jest w miejscu nie do końca zrozumiałych słów.
 

Nitkuk Jelena Sergejewna, kierownik oddziału etnologii Sachalińskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego.
 

Przypisy:

[*] Tłumaczenie filologiczne – przypis tłumacza.
[1] Według klasyfikacji B. O. Piłsudskiego „współczesne pieśni gilackie”. Patrz: Bronislaw Pilsudski. The Gilaks and their Songs // Folk-Lore. Transactions of the Folk-Lore Society. A Quarterly Review of Myth, Tradition, Institution, and Custom. Vol. XXIV. N 3. London, 1913. P. 479; B. Piłsudski. Poezja Gilaków. Tłumaczenie na język rosyjski W. Drakunowa // Biuletyn Przyrodoznawczy. N 1. Jużno - Sachalinsk, 1990. Str. 83.
[2] op.cit.
[3] B. O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk,  2000. Str. 7, 12 (tłumaczenie).
[4] B. O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk, r. 2000. Str. 10, 14 (tłumaczenie).
[5] Piłsudski Bronisław. Pieśni mi poświęcone // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk, 1998. Str. 112, 115; B. O. Piłsudski. Starodawne pieśni gilackie // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 2. Jużno-Sachalinsk,  1999. Str. 10; B. O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk, r. 2000. Str. 8, 13 (tłumaczenie) 10, 14 (tłumaczenie); pieśni nr 13, 17 z zeszytu N 4.
[6] Piłsudski Bronisław. Pieśni mi poświęcone // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk, 1998. Str. 111, 112-113, 115; piosenka nr 17 z zeszytu N 4.
[7] Piłsudski Bronisław. Pieśni mi poświęcone // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk, 1998. Str. 112, 115, 116; B. O. Piłsudski. Współczesne pieśni gilackie // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 4. Jużno-Sachalinsk,  2000. Str. 13, 14.
[8] G. A. Otaina. Ludowe pieśni niwchijskie // Etnografia i folklor ludów Dalekiego Wschodu ZSRR. Władywostok, 1981. Str. 114.
[9] Bronislaw Pilsudski. The Gilaks and their Songs // Folk-Lore. Transactions of the Folk-Lore Society. A Quarterly Review of Myth, Tradition, Institution, and Custom. Vol. XXIV. N 3. London, 1913. P. 482.
[10] N. A. Mamczewa. Wiola niwchijskat’ynryn (т’ынрын) // Zwiastun Muzeum Sachalińskiego. N4 Jużno-Sachalinsk, 1997. Str. 218, 220.
[11] Piłsudski Bronisław. „Drogi Lwie Jakowlewiczu...” (Listy do L. J. Szternberga. 1893-1917). Publikacja W. M. Łatyszewa. Jużno-Sachalinsk, 1996. Str. 179. O losach zeszytu patrz: W. M. Łatyszew, T.P. Roon. Zaginiony zeszyt Bronisława Piłsudskiego „Pieśni mi poświęcone” // Wiadomości Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. N 1. Jużno-Sachalinsk, 1998. Str. 107-110.
[12] Bronislaw Pilsudski. The Gilaks and their Songs // Folk-Lore. Transactions of the Folk-Lore Society. A Quarterly Review of Myth, Tradition, Institution, and Custom. Vol. XXIV. N 3. London, 1913. P. 480, 482; B. Piłsudski. Poezja Gilaków. Tłumaczenie na język rosyjski W. Drakunowa // Biuletyn Przyrodoznawczy. N 1. Jużno - Sachalinsk, 1990. Str. 85.
 
 

E. S. Nitkuk
The Fourth Note-book of Bronislaw Pilsudski from the E. A. Kreinovich Archives.
(Summary)
The fourth note-book of Bronislaw Pilsudski contains 12 love songs of the “alakhtund” lyric genre recorded by B. Pilsudski in the Nivkh language, along with a Russian translation. These texts are published here for the first time. The composers of the songs describe their unfortunate love and their feelings as well as their meetings with their lovers. The texts are published with Pilsudski’s corrections and in the exact in which he had recorded them.

Tłumaczenie: Diana Oboleńska