A.B. Ostrowski


„Wiadomości Instytutu Dorobku Bronisława Piłsudskiego”, No.1
Jużno-Sachalińsk,1998



Naukowa społeczność Rosji otrzymała dar. Pojawiła się możliwość szybkiego zapoznania się z naukowymi i naukoznawczymi zasobami, którymi rozporządza Instytut Dorobku Bronisława Piłudskiego. Instytut ten został utworzony w 1997 roku przy Obwodowym Sachalińskim Muzeum Krajoznawczym  przez etnografów i krajoznawców, ludzi oddanych zgłębianiu samostanowiącej się historii i kulturze Sachalina. Instytut został powołany, aby po pierwsze: realizować, ujawniać i wprowadzać do naukowego świata obszerną spuściznę B.Piłusdskiego, po drugie: sprzyjać koordynacji badań naukowych kultury ludów Sachalinu.
W 1991 roku, z okazji 125-lecia urodzin, wystawiono Piłsudskiemu pomnik przy Muzeum Obwodowym. Od tej pory stał się on powtórnie, i teraz z całą pewnością  już na zawsze  nierozerwalną częścią kulturalnego życia mieszkańców Sachalinu i Rosjan. Piłsudski, zrządzeniem losu znalazłszy się  na Sachalinie, w przeciągu 15 lat (1887-1899 i 1902-1905), w warunkach ciągłych kontaktów z rdzennymi mieszkańcami wyspy, sprawił, że lata rosyjskiej katorgi, jak gdyby wykreślone rozkazem carskim z jego życia, stały się latami wytrwałego studiowania bytu i kultury starych, dalekowschodnich ludów: Niwchów, Ajnów i Oroków. W osobistym i naukowym życiu B.Piłsudskiego zbiegła się sprzeczna społeczna atmosfera dzierżawnej Rosji końca XIX wieku – początku XX: polityczny i rusyfikatorski totalitaryzm, oraz jego przeciwwaga, czyli intelektualna otwartość, ogólnoludzkie zainteresowanie tubylczymi narodami , gotowość do działalności oświatowej. Poznając życie i dziedzictwo naukowe Piłsudskiego staje nam się bliższy unikalny, lecz zarazem typowy  los rosyjskiego intelektualisty.

Niestety, ani jednemu badaczowi na świecie, zajmującemu się kulturą mniejszych grup etnicznych, nie udało się spędzić tak wiele czasu oko w oko z tubylcami – strażnikami tradycji epoki kamiennej. Nie udało się nikomu przyswoić, dla zachowania pełnowartościowego, międzykulturalnego dialogu, trzech nowych bezpiśmiennych języków, nie posiadających żadnych wspólnych cech
.
Spuścizna  uczonego to obszerne, do tej pory nie wprowadzone do naukowego obiegu, kolekcje materialnej i duchowej kultury ludów Sachalinu: zbiory rzeczowych eksponatów, zapisy tekstów folklorystycznych, zarejestrowane jak mówią reguły , w dwóch językach oryginalnym i rosyjskim  znajdujących się w różnych muzeach Rosji i innych krajów.
Rezultaty badawczej działalności Piłsudskiego  nie są zebrane w żadną monografię, jednakże posiadają jednolitość, całościowo utrwalają, a dla nas  ludzi żyjących pod koniec XX wieku, odtwarzają kulturę aborygenów Sachalinu. Niestety  nie ma możliwości zapoznać się ze spuścizną uczonego, przeglądając jedną lub kilka książek. Jest to dzieło przyszłości a na razie, dzięki działalności Instytutu, stworzonego do badania tego dziedzictwa,  przekazuje się nam stopniowo wiedzę zebraną przez B. Piłudskiego  odnośnie tradycyjnych kultur.  Przekazuje się   nie w sposób użytkowy, lecz wkraczając we współczesną naukową i oświatową działalność krajoznawczą.
Pod tym względem wydaje się być całkiem użyteczną inicjatywa wydania „Wiadomości Instytutu”, będących najszybszym środkiem przekazu i pomostem pomiędzy niewykorzystanymi osiągnięciami uczonego a współczesnością, która potrzebuje wprowadzenia czegoś lepszego do intelektualnej atmosfery Rosji początku XX wieku.
Pierwsze wydanie „Wiadomości” jest swego rodzaju wprowadzeniem do dorobku B. Piłsudskiego  Zbiega się w nim kilka kierunków: historyczno-biograficzny, naukoznawczy, publikacje nowych etnograficznych materiałów, badania oraz ukazane współczesne problemy kultury, włączając  w to również socjalno – ekonomiczny dorobek rdzennej ludności Sachalina (ostatnie z wymienionych zajmowało ważne miejsce w działalności B. Piłsudskiego). Charakterystyczny i konsekwentny wybór takiego zespołu kierunków w rekonstrukcyjnej ocenie działalności uczonego stał się możliwy dzięki wcześniejszej długotrwałej pracy współpracowników Instytutu. W pierwszej kolejności mam na myśli W. M. Łatyszewa, który w przeciągu 20 lat studiował w archiwach i muzeach rosyjskich materiały i dokumenty tylko dzięki którym udaje się odtworzyć naukową biografię  Piłsudskiego.
Dzięki solidnej, badawczej działalności Łatyszewa i jego pracy w przygotowaniu materiałów do druku, zostały odnalezione i po raz pierwszy udostępnione dla badaczy także prace Piłsudskiego- perły wiedzy o Sachalinie – z wyprawy do Oroków na wyspę Sachalin w 1904 roku (4a.l.)
„Projekt ustaw systemu rządów Ajnów z wyspy Sachalin (2 a.l.) listy do L.A. Szternberga 1893-1917 (ponad 13 a.l.) i inne.
W artykule Naukowe dziedzictwo B. Piłsudskiego: poszukiwania i odkrycia, który znajduje się w „Wiadomościach” dogłębnie, a co za tym idzie doskonale został przedstawiony obraz obszernej spuścizny Piłsudskiego, która znajduje się w licznych archiwach i muzeach Sankt-Petersburga, Moskwy, Władywostoku, Tomska, Jużno-Sachalińska. Taki rozrzut miejsc (powodujący znaczące trudności w korzystaniu a ponadto  wprowadzeniu w świat naukowy) jest przede wszystkim uwarunkowany jak gdyby podwójną przynależnością Piłsudskiego, na początku XX w. Do nauki akademickiej, z jej dwoma głównymi centrami oraz dalekowschodniej, regionalnej etnografii, krajoznawstwu. Artykuł jest interesujący i maksymalnie pełny, oddający na dzień dzisiejszy wyczerpujący przegląd posiadanego materiału, jak dotąd mało znanego i dlatego też prawie nieużywanego. Krótka jest historia rzędu licznych, lecz jeszcze zdekompletowanych prób wprowadzenia tego materiału do świata naukowego, materiału tak bogatego i unikalnego pod względem znaczenia etnograficznego i folklorystycznego.

Artykuł Łatyszewa to swego rodzaju przewodnik, nakierunkowanie etnograficznych studiów na tradycyjną kulturę rdzennych narodów Sachalinu, oparty na pomnikach tej kultury, wybranych i przechowywanych przez B.Piłsudskiego.
Naukowy kierunek w „Wiadomościach” jest kontynuowany i na swój sposób połączony z publikacją nieznanych materiałów. Tak, artykuł najbardziej znanego rosyjskiego niwchoznawcy XX w. J.A. Krejnowicza – O lirycznych, miłosnych pieśniach Niwchów jest interesujący również pod względem rozmyślań i uwag samego autora na ten temat,  znajduje się tam również krótka charakterystyka kolekcjonerskiej działalności Piłsudskiego. W rzeczywistości „Wiadomości” są publikacją przygotowaną przez W.M. Łatyszewa i T.P. Roon, którzy otworzyli podwoje wytrwałej, poszukiwawczej działalności Instytutu, co zaowocowało pojawieniem się archiwalnych odkryć i znalezisk. Pierwsze odkrycie dla społeczeństwa tego dość cennego, nie opublikowanego dorobku Krejnowicza (brylant, niedawno obrobiony przez Obwodowe Muzeum Sachalińskie) to znalezienie w tych zbiorach nieznanych, miłosnych pieśni Niwchów, zarejestrowanych przez Piłsudskiego oraz publikacja części tych materiałów. Chodzi tu o Pieśni mi poświęcone opublikowane w dwóch językach, w których wersja niwchojęzyczna została prawdopodobnie poprawiona przez Krejnowicza, prawdziwego znawcę fonetyki języka niwchijskiego
Istnieje jeszcze jedno odkrycie naukowe znajdujące się w materiałach przygotowanych przez T.P. Roon jest to publikacja listów Piłsudskiego do Muzeum Rosyjskiego w latach 1908-1913, dotyczących przekazu do działu etnograficznego petersburskiego muzeum niektórych materiałów na temat etnografii Ajnów i Niwchów, jak również zebranych materiałów o kulturze Słowian Zachodnich. W tym krótkim artykule Roon dokonała próby, na razie w zarysie, określenie kierunków syntetycznej i badawczej działalności, naukowych kontaktów Piłsudskiego w okresie, kiedy jeszcze żył poza granicami Rosji jednocześnie nie zrywając więzów z rosyjskimi centrami naukowymi.
Nie tylko naukowe, lecz również biograficzne ukierunkowanie badawczej działalności Instytutu Dorobku Bolesława Piłsudskiego przedstawia się szeroko. Artykuły o tematyce biograficznej towarzyszą publikacjom archiwalnych znalezisk. Moje curriculum vitae (z Muzeum A. Mickiewicza we Francji, publikacja polskiego badacza W. Kowalskiego) oraz Dziennika sachalińskiego B.Piłsudskiego od maja 1891 do marca 1892 ( z Centralnej biblioteki AN Litwy, publikacja rosyjskiego historyka B.S. Szostakowicza). Pierwsza  ze wspomnianych prac to szkic autobiograficzny, w którym z detalami opisywany jest pierwszy okres życia przyszłego badacza Sachalina, subiektywnie określone etapy jego społeczno-politycznego samookreślenia – od przeciwstawienia się narzucanej z góry rusyfikacji polskiej ludności na Litwie, do przybrania na długi okres statusu sachalińskiego, politycznego katorżnika. Nie patrząc na miejscową fragmentaryczność zapisów  publikacja Dziennika sachalinskiego daje wyobrażenie o codziennym życiu katorżników na zesłaniu i związanych z tym kręgiem kontaktów B.Piłsudskiego.
Artykuł W. Kowalskiego Cena honoru (komentarze do autobiografii B.P.) – to pierwsze, o ile mi wiadomo zamierzone, badanie politycznych orientacji młodego Piłsudskiego, to oryginalna próba zrozumienia z pozycji biograficznej stopnia uczestnictwa P. w działalności  Woli ludu a dokładniej w przedsięwziętej przez tą organizację w 1887 roku próbie zamachu na cara. Kowalski przeciwstawia autobiograficzny szkic Piłsudskiego materiałom procesu sądowego w sprawie zamachu, analizuje sprzeczne punkty w trakcie oskarżania i w całym procesie. Uwagę zwracają liczne materiały pamiętnikarskie, jak również krótko zanalizowane prace historyków, dotyczące zdarzeń 1887 roku. Artykuł ma charakter dyskusyjny, w nim zderzają się istniejące w literaturze wersje o Piłsudskim – terroryście, Piłsudskim – niewinnej ofierze sądowej samowoli. Pomimo tego, że Kowalskiemu udało się w przyciągający sposób odtworzyć atmosferę ideologicznych poszukiwań różnych grup rosyjskiego społeczeństwa (prowincjonalnej polskiej szlachty – młodego pokolenia popowstaniowego okresu 1870 roku – początku 1880, petersburscy raznoczyńcy). Artykuł, jak mi się wydaje, posiada niewątpliwe wartości naukowe w postaci dwóch okoliczności, być może motywujących dalsze studiowanie osobowości Piłsudskiego.
Po pierwsze, biorąc pod uwagę to, że we wczesnej młodości P. przeszedł od idei polskiego patriotyzmu do socjal-demokratyzmu, Kowalski wysnuł hipotezę, że Piłsudski stał się „zdeklarowanym rewolucjonistą, niosącym swoje idee narodom imperium” (str. 60), a co za tym idzie, Kowalski przekonywał, że dorosły Piłsudski <...> był tylko nikłym cieniem Piłsudskiego z młodości".
Piłsudski był człowiekiem całkowicie załamanym (str. 54) . Jakby dokładnie i zajmująco nie były opisane maksymalistyczne zainteresowania we wczesnej młodości, trudno pogodzić się z tym, że sachaliński współbojownik, którego społeczna i naukowa działalność świadczy o ogromnym potencjale osobistym, zdolności do rozwijania i stawiania dojrzałych zadań, był człowiekiem całkowicie załamanym. Czyż warto użalać się nad tym, że zainteresowania w kierunku regionalno-narodowego odrodzenia (Polaków mieszkających na Litwie) ustąpiły dojrzałej osobowości uświadamiającej sobie ważność rosyjskiej sprawy i szerzej, o światowym znaczeniu- uchronieniu tradycji kulturowych niepiśmiennych ludów, aborygenów Sachalina. Czyż warto przekształcać rosyjskie, polityczno-demokratycznie zapatrywania w zapatrywania naukowe, w większości neutralne politycznie, traktować to jak załamanie, klęskę osobowości? Szybciej powstaje problem odbudowy tej magistralnej perspektywy, która wydaje się przynależeć do biografii Piłsudskiego, czyli przekształcenie społeczno-politycznych orientacji i w społeczno-naukowe.
Po drugie, artykuł Kowalskiego jest ważny i aktualny również dlatego, że przyciąga uwagę ku problemowi odejścia w niepamięć, świadomego zanikania w Polsce wszystkiego, co jest związane z dorobkiem B.Piłsudskiego, pamięci o nim. Autor artykułu wiąże tę sprawę w pierwszej kolejności z biograficzną podbudową – dążeniem polskiego społeczeństwa do niepomniejszania  ani trochę zasług młodszego brata uczonego – marszałka J. Piłsudskiego. Możliwe, że oprócz historyczno-politycznych, biograficznych uwarunkowań, mają również znaczenie naukowe okoliczności – stosunek polskich uczonych do działalności naukowej P. w I poł. I k. XX w., ostatnie słowo o przyczynach przemilczeń i ostatecznie, o przezwyciężeniu ostatniego z nich, należy do polskich etnografów.
W związku z tym należy wspomnieć o tym, że po upływie ponad 10 lat,  dzięki inicjatywie uczonego, lingwisty-ajnoznawcy, prof. A. Majewicza, opublikowane zostały ( z udziałem uczonych Japonii i Rosji) wcześniej nie znane materiały B.P. – obszerne zapisy tekstów folklorystycznych Ajnów i Oroków. Zaplanowana została publikacja tekstów w j. Niwchijskim. Znacząca część dorobku B. Piłsudskiego jest uznawana za osiągnięcie światowej nauki i dzięki temu jest znana również w polskim kręgu uczonych i społeczeństwie.
 Istnieje jeszcze jeden ważny kierunek działalności Instytutu Dorobku B.Piłsudskiego i „Wiadomości” są to materiały o problemie ochrony tradycyjnej kultury aborygenów Sachalinu, przygotowane przez T.P. Roon. W dzisiejszych czasach rosyjscy i japońscy uczeni i pedagodzy zauważyli tendencję do zanikania narodowego języka nichijskiego i ajnuskiego, przedsięwzięli kroki do stworzenia jego pisemnej wersji, aby chociaż do pewnego stopnia go ocalić.
Opublikowano też Projekt pisma j. nichijskiego, stworzony przez japońskiego filologa profesora Ikeganu Dziro, który od półwieku bada język i kulturę Niwchów. Niewątpliwie interesująco przedstawia się również artykuł T.P. Roon, zawiera on rezultaty przeprowadzonych przez nią w połowie 1990 roku badań (wg projektu Rosyjskiego Humanistycznego Funduszu Naukowego), dotyczących wpływu współczesnego, przemysłowego rozwoju Sachalinu na tradycyjną, ekonomiczną równowagę, zwyczajne prawo należące się kulturze Niwchów i Ulczów. W artykule T.P. Roon stwierdza, że współczesne problemy ekonomiczno prawne to ustalenie prawa do posiadania i rozporządzania ziemią, gruntami przemysłowymi, tworzenie nowych, adekwatnych do narodowych tradycji sposobów prowadzenia gospodarstwa. Problemy te są przedstawiane z perspektywy historyczno-etnograficznej, są tam również naświetlone aktualne sprawy takie jak: „rdzenny naród” i jego status prawny, sposoby walki politycznej w imieniu tych praw, przedsięwzięte przez Niwchów i Ulczów w ostatnich latach. Autorka artykułu ma całkowitą rację, że dyskusja powinna się teraz toczyć nie na temat oddzielnych, ekologicznych, ekonomicznych przedsięwzięć, nie o jakichś oddzielnych przywilejach dla mało licznych narodów, lecz o jednym „ekologiczno-etnicznym problemie”, do rozwiązania, którego potrzebne jest stworzenie obwodowego prawa dotyczącego rdzennych narodów Sachalinu.
Pojawienie się „Wiadomości...” zdecydowanie rozszerza tak etnograficzny jak i krajoznawczy dorobek sachalinoznawstwa. Patrząc na szeroko przedstawione streszczenie pierwszego numeru (traktując to jako streszczenie), „Wiadomości” posiadają własny naukowy profil, różniący się od innych czasopism Jużno-Sachalinska.
Już pierwsze wydanie „Wiadomości” świadczy o wierności i dalekowzroczności zamysłu powstania Instytutu Dorobku B.Piłsudskiego, o tym, że badania prowadzone w tym kierunku mogą doprowadzić sachalinoznawstwo, dzięki materiałom i problematyce, na szczebel światowej nauki etnograficznej.

Aleksander Borysowicz Ostrowski, doktor nauk historycznych, starszy współpracownik naukowy Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego.
 

Tłumaczenie: Agata Klimowicz