Polecane uwadze czytelników listy B. O. Piłsudskiego zostały odkryte w 1996 roku przez autora niniejszych słów w archiwum Rosyjskiego Muzeum Etnograficznego miasta Sankt - Petersburg. Dokumenty te przez ponad osiemdziesiąt lat przechowywano w aktach zatytułowanych "Korespondencja z Piłsudskim B. I. i spisy zebranych materiałów dotyczących etnografii górali polskiej części Tatr. (30 lipiec 1908 - 14 styczeń 1913 r.)" pośród innych akt i sprawozdań naukowych współpracowników muzeum. We wspomnianych aktach są zaledwie cztery listy, trzy widokówki i jedna lista przedmiotów, zebranych  wśród  górali  Galicji  i  wysłanych  do Muzeum Rosyjskiego im. cara Aleksandra III w Sankt - Petersburgu. Wszystkie dokumenty są napisane ręką Bronisława Piłsudskiego drobnym, starannym charakterem pisma i w większości adresowane są do Dymitra Aleksandrowicza Klemenca, kierownika oddziału etnograficznego Muzeum Rosyjskiego. Korespondencja trwała z przerwami pięć lat. Prawie wszystkie listy są wysłane ze Lwowa, wchodzącego w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku w skład państwa austriackiego. W mieście tym B. O. Piłsudski mieszkał przez pewien czas po powrocie z Dalekiego Wschodu. Ostatni list, zaopatrzony datą 1913 roku, został napisany z Neuchatel (Szwajcaria) i adresowany jest do Mikołaja Michajłowicza Mogiliańskiego, pracującego także w oddziale etnograficznym Muzeum Rosyjskiego. Ciekawe, że w tytule akt archiwalnych zapisane są inicjały imienia ojca Piłsudskiego "B. J.". W tamtych latach wielu nazywało go Bronisławem Józefowiczem.
 
    Listy do Rosyjskiego Muzeum stanowią nie tylko pamiętnik epistolarnej spuścizny uczonego, ale i jeszcze jedno źródło informacji o jego życiu, ciągłych trudnościach, planach i możliwościach  posachalińskiego okresu życia. Są w nich ręką samego Piłsudskiego opisane sprawy dotyczące zarówno dnia codziennego jak i pracy naukowej nad materiałami zebranymi na Sachalinie. Wprowadzają one współczesnych w nieznany świat, w którym badacz amuro - sachalińskich aborygenów znalazł się po okresie zsyłki.
 
    Próbując znaleźć swoje miejsce w nowym świecie B. O. Piłsudski aktywnie zajmował się opracowywaniem dużej ilości sachalińskich materiałów, przywiezionych z dalekiej katorżniczej wyspy, przygotowywał szereg artykułów dotyczących etnografii i folkloru sachalińskich Ajnów. Zrozumiawszy brak zainteresowania nim w Europie jako uczonym i specjalistą od rdzennych narodów Dalekiego Wschodu, szukał on innych możliwości pracy naukowej i kontaktów zawodowych i zwracał się do wielu muzeów świata, oferując swe usługi w organizacji badań wśród Ajnów i innych rdzennych narodów Dalekiego Wschodu. W tym okresie życia B. O. Piłsudski korespondował z wieloma światowymi centrami naukowymi - Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej (Nowy Jork), Wiedeńską Akademią Nauk, Rosyjskim Komitetem ds. badań Środkowej i Wschodniej Azji. Na zlecenie ostatniego pisał artykuły do rosyjskich wydawnictw naukowych. Oprócz tego doświadczał on ciągłych kłopotów finansowych i dlatego sprzedawał muzeom i uczonym swoje unikalne sachalińskie materiały z osobistego archiwum: oryginalne fotografie Niwchów, Ajnów, Oroków, ostatnie słowo techniki - fonograficzne walce z nagraniami pieśni i legend sachalińskich Ajnów. Muzeum Rosyjskiemu zaproponował kupno 93 fotografii, przedstawiających aborygenów Sachalinu, które przechowywane są obecnie w Rosyjskim Muzeum Etnograficznym.

    Niezmiernie ważny jest list z 1908 r., w którym B. O. Piłsudski po raz pierwszy podał dokładną liczbę fonograficznych walców - 120 - z nagraniami przykładów ajnowskiego folkloru. Liczba ta, podana przez samego zbieracza, precyzuje ogólną ilość nagranych przez niego w okresie prac terenowych na Dalekim Wschodzie woskowych walców, ponieważ w sprawozdaniu z wyjazdu do Ajnów i Oroków Sachalinu (1903 - 1905 r.) napisał on, że "fonograficznych walców z pieśniami i bajkami Ajnów jest 30 sztuk". Część ich została odkryta po śmierci uczonego i odnowiona przez specjalistów japońskich. Kilka walców B. O. Piłsudski sprzedał różnym centrom naukowym -  Petersburskiej Kunstkamerze, uczonemu z Wielkiej Brytanii.

    Nawyki terenowego etnografa, wypracowane w czasie wieloletnich kontaktów z aborygenami Sachalinu w okresie katorgi, pozwoliły B. O. Piłsudskiemu wrócić się w nowym miejscu do już znanego zajęcia. Ciekawość badacza doprowadziła go do nowego materiału naukowego - zebrania wśród górali polskich Tatr kolekcji przedmiotów. Góralami nazywa siebie kilka etnograficznych grup Polaków, żyjących w miastach i wyróżniających się pewnymi elementami kultury. W 1908 r. D. A. Klemenc zlecił B. Piłsudskiemu zakup u górali eksponatów etnograficznych dla Muzeum Rosyjskiego.  Po otrzymaniu pieniędzy Piłsudski dwukrotnie wyjeżdżał w Karpaty – jesienią 1908 r. i zimą 1909 r. Pierwszy wyjazd zakończył się niepowodzeniem, ale w końcu udało mu się zebrać kolekcję dawnej męskiej i damskiej odzieży i obuwia. Spis eksponatów sporządzony przez samego uczonego zawiera 15 pozycji. Rzeczy te umieszczono w Muzeum Rosyjskim już w kwietniu 1909 r. Na początku lata 1909 r. Piłsudski prawdopodobnie odbył trzecią podróż w Karpaty, ponieważ w liście do D. A. Klemenca z 22 maja informował on : „Za dwa tygodnie zamierzam znów jechać i przeznaczę na zbiory sumę, która mi została.” Jednakże w rzeczywistości nie znaleziono żadnych dokumentów, które wskazywałyby na nowe zbiory i na to, że trafiły one do muzeum. Te przedmioty, które zostały zebrane przez uczonego i trafiły do oddziału etnograficznego Muzeum Rosyjskiego, przechowywane są do dziś w Rosyjskim Muzeum Etnograficznym.
       Dziedzictwo naukowe B. Piłsudskiego zostało podzielone i znajduje się w wielu krajach, muzeach, archiwach. Ujawnione listy pozwalają odtworzyć jeszcze jeden okres życia uczonego, którego imię na zawsze związane będzie z historią Sachalinu, z losem autochtonów z wyspy.
       Listy B. Piłsudskiego do oddziału etnograficznego Muzeum Rosyjskiego publikowane są jako pierwsze. Są one uporządkowane chronologicznie. Numery listów były przydzielone przy przygotowaniu tekstów do publikacji. Skróty objaśnia się w kwadratowych nawiasach. Listy drukowane są z uwzględnieniem norm współczesnej ortografii i odpowiadają „Zasadom wydawania dokumentów historycznych w ZSRR” (Moskwa, 1990).
 

Tłumaczenie:

Iwona Denisiewicz
Justyna Kamionowska
Katarzyna Matwiejczyk
Paulina Mazikowska
Agnieszka Mokosa
Diana Oboleńska
Agata Pilorz