E. S. Sziszigin
 

POLSCY ZESŁAŃCY BADACZAMI NARODÓW JAKUCJI

Surowe warunki przyrodnicze i klimatyczne, ogromne terytorium (powyżej 3-ech milionów kilometrów kwadratowych), niski wskaźnik demograficzny i znaczne oddalenie od europejskiej Rosji sprzyjało temu, by Jakucja już w XVII w., zaraz po przyłączeniu do rosyjskiego imperium, przekształciła się w miejsce zsyłki inteligencji. Sytuacja ta odegrała istotną rolę w procesie badania narodu jakuckiego i innych narodów Kraju Leńskiego. Polski rewolucjonista, historyk i etnograf ludów syberyjskich, zesłany do Jakucji - F. J. Kon wspominał: "W Jakucji najstraszniejsze było to, że ci, którzy wyróżniali się dobrocią i wrażliwością byli skazani na bezczynność. Nie było żadnej działalności ideowej, która pozwalałaby na rozładowanie energii. Piekarski wcale nie z miłości do lingwistyki przez dziesięciolecia zajmował się zbieraniem materiałów do słownika jakuckiego, a dziesiątki zesłańców nie z powodów ideologicznych zaczęły badać Kraj Jakucki. Pustka życia i niemożność podjęcia jakiejkolwiek interesującej pracy zmuszały do chwytania się czegokolwiek. Potem zaś do pracy motywowało już uzasadnienie ideologiczne, którym ludzie chronili się przed zgrozą bezczynności i lękami życia pozbawionego wewnętrznych wartości. I wielu w ten sposób uratowało swą duszę, a wielu, nie znajdując takiego zaczepienia, zapiło się" [1].

Udział zesłańców politycznych w badaniach Jakucji wiąże się z nazwiskami Polaków, których zsyłano tam setkami już od XVII w. Z niepełnych danych, zebranych przez znanego krajoznawcę M. A. Krotowa wynika, że po upadku polskiego powstania (styczniowego) w, latach 1863-64, na teren Jakucji zesłano 96 osób, a już w 1869 r. w samym tylko okręgu jakuckim liczba polskich zesłańców sięgała 140
[2].

Pierwszym z polskich zesłańców, badającym życie rdzennych mieszkańców Kraju Leńskiego, ich wierzenia i obyczaje, był pułkownik Polskich Wojsk Królewskich, Ludwik Senicki. Zebrane przez niego dane przede wszystkim wiernie odzwierciedlają niektóre okoliczności chrztu Jakutów z pierwszej połowy XVIII w.
[3]

W badaniach nad rdzennymi narodami południowo-wschodniej Azji szczególnie doniosłą rolę odegrała jakucka ekspedycja, zorganizowana w latach 1894-1896 przez Wschodnio-Syberyjski Instytut Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Sponsorował ją przedsiębiorca i mecenas w jednej osobie - I. M. Sibirjakow. Ekspedycja zebrała ogromną ilość materiałów dotyczących demografii, antropologii, języka, folkloru i wierzeń Jakutów, a także dane o ich kulturze i ustroju ekonomiczno-prawnym.


Szerokie pole badań ekspedycji, jej długie marszruty i etniczne zróżnicowanie kraju wymagały powołania dużej liczby specjalistów, którzy zdołaliby przeprowadzić prace w ciągu dwóch, trzech lat. W ówczesnej Jakucji takich specjalistów można było znaleźć tylko pośród zesłańców politycznych. Dlatego pomiędzy dwudziestoma sześcioma uczestnikami jakuckiej ekspedycji było piętnastu zesłańców, siedmiu oficjeli (urzędnicy, duchowni), a z lokalnej ludności - tylko czterech Jakutów. Najbardziej aktywnymi uczestnikami wyprawy byli polscy zesłańcy N. A. Witaszewski, L. G. Lewiental, E. K. Piekarski i S. B. Jastrzębski
[4].

N. A. Witaszewski i L. G. Lewiental badali stosunki socjalno-ekonomiczne panujące w Jakucji
[5]. N. A. Witaszewski (1857-1918) na własne życzenie zajmował się "życiem prawnym" Jakutów i jeszcze w latach 1880-1890 napisał pracę Ze sfery prawa obyczajowego JakutówW swojej pracy, składającej się z dwóch części i trzech rozdziałów, Witaszewski starał się możliwie najszerzej opracować temat uprawy ziemi, będący najważniejszym czynnikiem stosunków socjalno-ekonomicznych oraz temat prawa umownego, stanowiący dużą ciekawostkę teoretyczną ze względu na naleciałości archaicznych form umownych. W tym celu studiował materiały archiwalne różnorodnych urzędów okręgu jakuckiego, przeprowadzał badania wśród piśmiennych Jakutów, którzy, dzięki swej dobrej znajomości życia lokalnego, pomogli mu dobrze zapoznać się z jakucką rzeczywistością. W rezultacie tak ściśle ukierunkowanej pracy Witaszewski zdołał wyjaśnić takie problemy, jak: wypis danniczy, porządek wyboru i zatwierdzanie na stanowisko jakuckich protoplastów, podział gruntów, znaczenie obrotu pieniądza, system opodatkowania, charakter stosunków itd.

Na naradzie uczestników ekspedycji w 1895 r. Witaszewski odczytał referat: Podstawowe zasady podziału ziemi u Jakutów jednego z ułusów okręgu jakuckiego. W nim też zamieścił informacje o dwóch szamańskich seansach, w jakich udało mu się uczestniczyć. Referat został opublikowany w 1912 r. w "Wiadomościach" Towarzystwa Miłośników Archeologii, Historii i Etnografii przy Uniwersytecie Kazańskim. Do dyspozycji Towarzystwa oddano również szereg rękopisów, których większość dotyczyła prawnej strony życia Jakutów: Prawo rodzinne Jakutów, Z prawa zwyczajowego Jakutów.


L. G. Lewiental (1856-1910) został zesłany do Jakucji w 1894 r. Do Warszawy wyjechał w 1897 r., gdy skończył się czas zesłania.
Po przybyciu do Jakucji mieszkał w jednym z ułusów wśród tubylców i badał sferę ekonomiczną ich życia. Popierał twierdzenie Witaszewskiego o decydującej roli wspólnoty w socjalno-ekonomicznym aspekcie życia Jakutów.

Zesłaniec polityczny E. K. Piekarski spędził na zesłaniu dwadzieścia pięć lat. Stał się wybitnym, znanym w świecie znawcą Jakutów, został honorowym członkiem Akademii i już w momencie organizowania ekspedycji dał się poznać jako poważny pracownik naukowy zdolny do wielkich odkryć. Za pierwszą etnograficzną pracę Piekarskiego uważa się artykuł Ród jakucki przed i po przybyciu Rosjan, napisany wspólnie z innym zesłańcem politycznym, G. Osmochowskim. W artykule tym, na podstawie danych etnograficznych i informacji zaczerpniętych z folkloru, autorzy scharakteryzowali życie społeczne Jakutów z czasów przed przybyciem Rosjan. W pracy pokazano przede wszystkim możliwość wykorzystania danych etnograficznych i folkloru, jako źródeł pierwotnych, do opisu życia społecznego Jakutów w okresie niepiśmiennym. Piekarski był członkiem ekspedycji i wspólnie z I. I. Majkowem opracował składający się z dziesięciu rozdziałów Program badania życia domowego i rodzinnego Jakutów.


W 1903 r. Piekarski badał życie przyajańskich Tunguzów i zebrał kolekcję etnograficzną dla Muzeum Rosyjskiego (ok. 400 eksponatów). Razem z W. N. Wasiliewem napisał pracę Ubiór i bęben szamana jakuckiego, w której szczegółowo przedstawiono, jaką rolę spełnia każda część i detal szamańskiego kostiumu, bęben oraz pobijak.


Piekarski wraz z N. W. Popowem opublikował dwa artykuły: Typowe wesele jakuckie i Wśród Jakutów. W pierwszym z nich został opisany obrzęd weselny, widziany przez Piekarskiego w 1892 r. W drugim artykule przedstawiono wykaz kosmogenicznych, antropologicznych i zoologicznych pojęć Jakutów, zebranych przez autorów w latach 1880-1890 w Jakucji Centralnej. Piekarski kilka artykułów poświęcił też sytuacji prawnej Jakutów, poddając ostrej krytyce prawo ziemskie i stan sądownictwa.


Wielką zasługą Piekarskiego jest też zebranie i wydanie dzieł jakuckiej ustnej twórczości ludowej, a przede wszystkim jej monumentalnego gatunku ołonko. Do sporządzenia Słownika języka jakuckiego wykorzystano pełne, częściowe i skrótowe zapisy trzydziestu jeden ołonko
[6].

Piekarski był i autorem, i redaktorem trzytomowej serii akademickiej - Model literatury ludowej Jakutów, wydawanej ośmiokrotnie. Pierwszy tom zawiera 21 dzieł ustnej twórczości ludowej, a wśród nich trzynaście tekstów ołonko zapisanych przez Piekarskiego albo piśmiennych Jakutów pod jego kierownictwem.


Piekarski włożył wiele sił w redagowanie prac naukowych swoich zesłanych towarzyszy. Redagował Ogólny przegląd okolicy jakuckiej w latach 1892-1902 (Jakuck, 1902) i sporządził Przegląd okolicy jakuckiej w 1901 r. (Jakuck, 1903).


Jednakże Piekarski wszedł do historii narodowej i światowej turkologii przede wszystkim jako twórca podstawowego Słownika języka jakuckiego. Cała ogromna praca nad zbieraniem, badaniem i redagowaniem materiałów etnograficznych, folklorystycznych i innych była podporządkowana jednemu życiowemu celowi - stworzeniu Słownika, którego miejsce w turkologii, w 1934 r., członek akademii A. N. Samojłowicz określił słowami: "Żaden język systemu tureckiego jeszcze nie otrzymał w postaci drukowanej tak obszernego słownika jak Słownik języka jakuckiego Piekarskiego".


Według znanego badacza języka jakuckiego, doktora nauk filozoficznych P. A. Slepcowa, Słownik Piekarskiego jest zjawiskiem unikalnym w światowej turkologii i do tej pory nie ma sobie równych ani w wyczerpującym i różnorodnym prezentowaniu materiału językowego, ani pod względem obszerności materiałów porównawczych, etnograficznych, folklorystycznych. Poziom jego opracowania leksykalnego, jasności i dokładności w przedstawieniu znaczenia słów i całego leksykalno-semantyczno-morfologicznego systemu języka również należy do najwyższych. To fundamentalne dzieło cieszy się niepodważalnym światowym uznaniem i słusznie uważa się je za prawdziwą encyklopedię życia narodu jakuckiego z okresu przedrewolucyjnego. Znaczenie tej pracy jako absolutnie niezawodnego źródła dla wszystkich badaczy Jakucji, turkologów i ałtaistów z czasem będzie wciąż wzrastać
[7].

Piekarski pod koniec 1894 r. wciągnął do współpracy nad rozdziałem "Język i twórczość ludowa" innego zesłańca politycznego, S. W. Jastrzębskiego. Napisał on pracę naukową o gramatyce języka jakuckiego, wydaną pod koniec XIX w., która w powszechnym mniemaniu opiera się na dziele członka Akademii O. N. Betlinga O języku Jakutów (1851) i w znacznej części jest właściwie jego przekładem z języka niemieckiego. Sam Jastrzębski przyznaje to we wstępie, mówiąc też, że bez pracy O języku narodów jego gramatyka w ogóle by nie powstała. Jednakże, mimo całkowitej zależności od klasycznego dzieła Betlinga, znawcy Jakucji i turkolodzy wysoko cenią pracę Jastrzębskiego, stale się na nią powołując i przywołując w opracowaniach różnych zagadnień gramatyki języka jakuckiego. Powyższą sytuację tłumaczy się przede wszystkim tym, że Jastrzębski przeżył wiele lat wśród Jakutów, perfekcyjnie opanował ich język i na podstawie samodzielnych wieloletnich obserwacji "żywego języka" i przy pomocy wielu ludzi, a wśród nich piśmiennych Jakutów, prawdziwych znawców swojej ojczystej mowy, potwierdził wszystkie podstawowe założenia i fakty zawarte w pracy Betlinga.


Jastrzębski stał się powszechnie uznanym znawcą nie tylko języka, ale i folkloru. Stale pracował nad zbiorem przykładów jakuckiej ustnej twórczości ludowej, ale niestety niewiele z jego spuścizny naukowej wydano w języku oryginalnym. Pod koniec XIX w. Jastrzębski przygotował obszerne tłumaczenie przykładów jakuckiej twórczości ludowej, które, wydane w siódmym tomie prac Komisji AN ZSRR, zostało dobrze ocenione przez specjalistów
[8].

Z organizacją i działaniem ekspedycji był też związany Feliks Kon, który wniósł szczególnie znaczący wkład w badanie historii i etnografii narodów Jakucji. Jak sam twierdził, w czasie zsyłki w latach 1891-95 "zajmował się badaniami naukowymi", nawiązał kontakt z miejscową ludnością, blisko zetknął się z warunkami jej życia, bytem, obyczajami, sytuacją materialną, zajęciami i wierzeniami. Szybko napisał artykuły: "Poprawka do artykułu O problemach rozwoju podziału ziemi obwodu jakuckiego", Osada Chatno-Aryncka, i książki: Osiedle Nikołajskie ułusu namskiego okręgu jakuckiego, Fizjologiczne i biologiczne dane o Jakutach itd. W powyższych pracach Kon badał sytuację mas pracujących, wyjawił okropne zacofanie polityczne, ekonomiczne i kulturowe tego krańca Rosji, określił charakter i poziom ogólnego rozwoju zamieszkujących go narodów, prześledził zjawisko przenikania stosunków kapitalistycznych do ekonomii kraju, poruszył zagadnienia sensu i losu jakuckiej wspólnoty. Postawił też konkretne pytania o charakterze etnograficznym i odpowiedział na nie
[9].

W historiografii Jakucji ważne miejsce zajmuje polski pisarz i etnograf B. Szaroszewski (1858-1945), zesłany do Jakucji w latach 1880-1892. W swojej wybitnej monografii Jakuci, wydanej w Petersburgu jeszcze w 1896 r., omówił położenie Jakutów, ich rozmieszczenie, cechy fizyczne, ekologiczne podstawy życia, jedzenie, odzież, budowę mieszkań, rzemiosło, rodzinę i małżeństwo, folklor i wierzenia. W związku z tymi wszystkimi zagadnieniami autor dodał do dotychczasowej wiedzy naukowej nowe materiały i osiągnął ciekawe rezultaty. Sedno badań Szaroszewskiego leżało w tym, że u Jakutów do samego końca XIX w. panował ustrój rodowy.


W sowieckiej historiografii prace Witaszewskiego, Lewientala, Szaroszewskiego i innych mocno krytykował profesor G. P. Baszarin, który zalecał, by odnosić się do spuścizny "liberalno-narodowych badaczy" z punktu widzenia "prawomyślnych, naukowych, partyjnych" pozycji
[10].

Dziś pojawiła się konieczność nowego podejścia do oceny spuścizny wielu badaczy Jakucji, głównie do prac I. A. Witaszewskiego, L. G Lewientala, a przede wszystkim B. Szaroszewskiego, którego monografia Jakuci jest wielkim osiągnięciem przedrewolucyjnej historiografii Jakucji i w ogóle nauki etnograficznej XIX w.


[1] Kon F. A, Hatyn-Arynskoje skopičeskoje silenije, [w:] Wiadomości. - T.XXVI - nr 4-5, Irkuck, 1896.
[2] Krotow M. A., Učastniki polskogo osvoboditelnogo vosstanija 1863-1864 gg. w Jakutskoj ssyłkie, [w:] Zbiór artykułów naukowych Jakuckiego Muzeum Okręgowego im. Emeliana Jarosławskiego, Jakuck, 1960, s.47-62.
[3] Kucinskij A., Opasnyje Sibiri XVIII w. (Materiały Senickogo o sibirskich aborigenach i ich kulturie), [w:] Etnografia sowiecka, 1972, nr.1.
[4] Gorochow K. I. Dejatiel'nost' jakustkoj ekspedicji 1894-1896 gg - Trudy jakutskogo filiała CO AN ZSSR - Wyp.1. Jakuck, 1958 - s.37-63,
[5] Pawlinow D. M., Witaszewskij N. A., Lewiental L. G., Materiały po obyčnomu prawu i po obščestvennomu bytu jakutov - Leningrad, 1929.
[6] Okoniesznikow E. I., E. K. Piekarskij kak leksikograf - Nowosybirsk, 1982.
[7] Slepcow P. A., Rol' političeskich ssylnych w izučenii jakutskogo jazyka i folklora, [w:] Jakuckie zesłanie polityczne (XIX - początek XX w.), Jakuck, 1989, s. 78-92.
[8] Jastrzębski S. B., Obrazcy narodnoj literatury jakutov, Leningrad, 1929.
[9] Iwanow W. N., Narody Sibiri w trudach F. J. Kona, Nowosybirsk, 1985.
[10] Baszarin G. P., Obozrenije istoriografii dorevolucionnoj Jakucji, Jakuck, 1965.


Przekład: Marcin M. Borowski, Gabriela Warś