M.M.Prokofjew
TOPORY KAMIENNE
Z SACHALIŃSKIEJ KOLEKCJI B.O PIŁSUDSKIEGO
W ZBIORACH PAŃSTWOWEGO NADMORSKIEGO  MUZEUM ZBIORCZEGO IM. ARSIENIEWA

(o problemie atrybucji kolekcji)


Pierwsze kolekcje archeologiczne, zebrane na Sachalinie pod koniec XIX i na początku XX przez przedrewolucyjnych badaczy: I.A.Łopatina, B.O.Piłsudskiego, L.J.Szternberga, N.W.Kiriłowa, I.S.Polakowa, R.A.Pogajewskiego i innych, przechowywane są w wielu dalekowschodnich i centralnych muzeach w Rosji [1], a także za granicą [2]. Dane na temat większości z nich nie były opublikowane. Te z nich, które wydano, nie zostały niestety opatrzone ani szkicami, ani fotografiami, co znacznie obniża wartość naukową publikacji [3]. Do tych ostatnich należy niewielka kolekcja archeologiczna B.O.Piłsudskiego, przechowywana we Władywostoku w Państwowym Nadmorskim Muzeum Zbiorczym (dalej PNMZ), w skład której wchodzą dwa kamienne topory. Autor miał okazję zapoznać się z tą kolekcją podczas delegacji naukowej do Władywostoku, dokąd udał się na zlecenie Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego pod koniec czerwca 1998 roku.

Pozwoliło to autorowi na zebranie dodatkowych informacji o kolekcji w celu przedstawienia ich specjalistom z dziedziny archeologii. Jest to konieczne, ponieważ owa kolekcja archeologiczna związana jest z nazwiskiem B.O.Piłsudskiego, który miał z nią najbardziej bezpośredni kontakt. Mimo iż B.O.Piłsudski nie zbierał kolekcji, to właśnie on jako pierwszy dostrzegł jej znaczenie naukowe, jak również dzięki jego staraniom została ona przetransportowana do Władywostoku do Muzeum Towarzystwa Badań Kraju Amurskiego (dalej TBKA), a tym samym ocalona dla nauki. Nie znalazła się ona w „Katalogu Muzeum Towarzystwa Badań Kraju Amurskiego ”, wydanym przez W.J.Głuzdowskiego [4] w XI tomie „Notatek Towarzystwa Badań Kraju Amurskiego” w 1907 r. W jaki sposób znalazła się ona w muzeum TBKA , zamiast w Muzeum Sachalińskim, utworzonym za cara Aleksandra w grudniu 1896r.? Można to łatwo wyjaśnić. Do tego czasu (od marca 1899r. do maja 1901r.) na zaproszenie TBKA B.O. Piłsudski mieszkał i pracował we Władywostoku. Od 8 lipca 1902r. Aż do 11 czerwca 1905r. B.O. Piłsudski przebywał na delegacji na Sachalinie, w trakcie której zebrał on cenne kolekcje etnograficzne związane z kulturą materialną i duchową aborygenów wyspy: Ajnów, Nichwów i Uilta (Oroków); na ich podstawie powstały wybitne prace naukowe, uwieczniające jego imię. Obecnie polski uczony Alfred F. Majewicz prowadzi prace nad wydaniem sześciotomowego zbioru prac B.O.Piłsudskiego w ramach ICRAP – Międzynarodowego Komitetu dla Ocalenia i Oceny Spuścizny Naukowej Bronisława Piłsudskiego (dwa z nich już się ukazały) [5].

Wśród wielu materiałów, które do niedawna nie były wydane, znajdowała się również przechowywana we Władywostoku archeologiczna kolekcja B.O.Piłsudskiego. Jednakże, informacje na jej temat są w muzeum na tyle skąpe i sprzeczne, iż autor uznał za konieczne przeprowadzenie atrybucji kolekcji. Konieczność ta spowodowana jest również tym, że w istniejącej dokumentacji muzeum brakuje danych dotyczących nie tylko czasu zbioru kolekcji na Sachalinie, ale także czasu i charakteru jej znalezienia się w Muzeum TBKA.

W Głównej Księdze Inwentaryzacyjnej muzeum (dalej GKI) za rok 1951[6] znajduje się następujący zapis: „Zebrane na zachodnim brzegu wyspy Sachalin w miejscowości Mauka, przy budowie budynków”. Jest tu także dodatkowa, uściślająca pierwszą informacja: „Znaleziono przy budowie budynku w osadzie Mauka na wyspie Sachalin”. Nie można przy tym nie zauważyć, że ostatnia informacja jest sprzeczna z pierwszą. Jeśli w pierwszym przypadku mowa jest o „miejscowości w Mauka”, to w drugim - o „osadzie Mauka”. Ponadto w napisach na samych toporach wykonanych czarnym atramentem mowa jest o „okolicach osady Mauka”. Jednakże zarówno te ostatnie napisy, jak i zapisy w GKI muzeum, wyraźnie różnią się od danych B.O.Piłsudskiego, opublikowanych przez niego w artykule Aborygeni Sachalinu [7]. Wobec tego, która z powyższych informacji jest prawidłowa? Jak się okazało: ani pierwsza, ani druga, ani trzecia, a mianowicie czwarta – zawarta we wspomnianym wyżej artykule B.O.Piłsudskiego.

Powyższe pozwala stwierdzić, że napisy na toporach zostały wykonane nie przez samego B.O.Piłsudskiego, a o wiele później - przez pracowników muzeum.

Na liście miejscowości Sachalina (na zachodnim brzegu), umieszczonej przez B.O.Piłsudskiego w artykule Aborygeni Sachalinu, pod numerem trzecim znajduje się interesująca nas informacja dotycząca znalezisk: „Nad  rzeką Tej, powyżej gospodarstwa rybołówczego (stamtąd robotnicy zajmujący się rybołówstwem przynieśli mi dwa kamienne topory, oddane do władywostockiego muzeum Towarzystwa Badań Kraju Amurskiego)” [8].

Innymi słowy, w artykule B.O.Piłsudskiego opisane są wspomniane topory. Przy czym, jak się obecnie wyjaśnia, zostały one znalezione wcale nie w osadzie Mauka (obecnie miasto Chołmsk)[9], a nad rzeką Tej, położonej nieco bardziej na południe. Na prawym brzegu rzeki, na miejscu dawnego gospodarstwa rybołówczego powstała w konsekwencji niewielka osada rybacka. W czasie sprawowania rządów przez Japończyków nosiła ona nazwę Tej. W 1947 roku, po utworzeniu obwodu Sachalińskiego decyzją Prezydium Rady Najwyższej RFSRR nazwa ta została zmieniona na obecną – Polakowo. Osada istniała do grudnia 1970 roku będąc częścią Chołmskiej rady miejskiej, później została uznana za bezperspektywiczną i przyłączona do Chołmska[11]. W okresie gubernatorstwa Karafuto japońscy archeolodzy niejednokrotnie prowadzili badania, a także gromadzili ważne materiały archeologiczne na stanowisku w rejonie osady Tej. Szczególnie interesujące są kolekcje zebrane przez japońskiego archeologa Kimura Sinroku w latach 1933 – 1943, przechowywane w zbiorach Sachalińskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego[12]. W okresie powojennym sowieccy archeolodzy kontynuowali prace badawcze w tym miejscu. W ten sposób w 1981 roku S.W.Gorbunow „na działkach, na prawym (północnym) brzegu rzeki Tej, niedaleko od ujścia”, znalazł ceramikę i szczątki przedmiotów związane z kulturą łowiecką, a następnie włączył je do zestawienia dotyczącego archeologii rejonu Chołmskiego[13].

A zatem przedrewolucyjne zbiory z tego stanowiska archeologicznego, zgromadzone przez robotników z gospodarstw rybołówczych są zgodne ze znaleziskami odkrytymi tutaj w przed- i powojennym okresie.

Zastanówmy się teraz nad odpowiedzią na pytanie: gdzie topory zostały znalezione? Zważywszy na to, iż B.O.Piłsudski przybył do Władywostoku w marcu 1899 r., a jego artykuł Aborygeni Sachalinu wraz z listą stanowisk archeologicznych na Sachalinie był opublikowany w czasopiśmie „Żywaja Starina” w 1909r., można wypowiedzieć kilka sądów. Najprawdopodobniej B.O.Piłsudski otrzymał topory w czasie swego pobytu w osadzie Mauka, na południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy, między 16 lipca a 6 sierpnia 1902r. [14] Tak więc, krańcowa data ich zbioru to 6 sierpnia 1902r. Ponadto po zakończeniu prac na Dalekim Wschodzie, B.O.Piłsudski miał zamiar bezpośrednio przystąpić do naukowego opracowania zebranych przez siebie kolekcji w Muzeum TBKA i Muzeum Antropologii i Etnografii Akademii Nauk (dalej MAE) (Kunstkamera), o czym nieraz pisał w swoich listach [15]. Los jednak potoczył się inaczej. Po powrocie do Polski, B.O.Piłsudskiemu nigdy więcej nie udało się wyjechać na Daleki Wschód ani do Rosji, mimo iż nieraz był tego bliski. Tej niewielkiej części z tego, co B.O.Piłsudskiemu udało się opublikować za życia, nie można porównywać z tym, co pozostało w jego dziennikach, przygotowywanych, lecz nie wydanych artykułach, brudnopisach i innych pracach.

Dlatego też, konieczne jest poszukiwanie materiałów w muzeach, archiwach i prywatnych zbiorach w Rosji i za granicą, które mogłyby w jakikolwiek sposób objaśnić kolekcje B.O.Piłsudskiego. Wszystkie zebrane na wyspie kolekcje etnograficzne były wysyłane przez B.O.Piłsudskiego parowcami Odeskiej Floty Ochotniczej do Odessy, a stamtąd – drogą lądową do MAE (Kunstkamery) w Sankt Petersburgu [16] i do Muzeum TBKA we Władywostoku [17]. Do tych muzeów B.O.Piłsudski wysyłał zarówno poszczególne znaleziska, jak i kolekcje archeologiczne, zebrane na Sachalinie, w szczególności do Kunstkamery: 1). Topór, znaleziony przez przemysłowca J.L.Siemionowa nieopodal osady Poro-Tomari, nieco na północ od Mauki, gdzie znajdowało się główne biuro spółki ”Siemionow Dembi & Co” [18] oraz 2). Skorupy (różnego rodzaju, odłamki ścianek naczyń ceramicznych) z wykopalisk niedaleko osady Seraroko (obecnie wieś rejonu Wybrzeża Dolinskiego) [19], a do Muzeum TBKA – opisywane topory.

Co się tyczy napisów wykonanych na toporach, to przeprowadzona przez nas ekspertyza, pozwala sądzić, iż są one błędne. Bliższy prawdy okazał się nie drugi, lecz pierwszy zapis w GKI muzeum za 1951r. Biorąc pod uwagę skrupulatność B.O.Piłsudskiego w tego typu sprawach, możemy nie mieć wątpliwości co do dokładności zapisanych przez niego informacji. Podsumowując, znaleziska były przekazane przez B.O.Piłsudskiego albo przy okazji wizyt w Muzeum TBKA, albo też osobiście – po przyjeździe do Władywostoku. Ostatnia ewentualność jest wątpliwa, gdyż w innym wypadku do dokumentacji nie mogłaby się wkraść tak poważna nieścisłość. Wynikła ona najwidoczniej przy przekazywaniu znalezisk do muzeum w związku z ustnym charakterem informacji.

Nieodzowną koniecznością jest prowadzenie poszukiwań i publikacja wspomnianych wyżej kolekcji archeologicznych B.O.Piłsudskiego w MAE. Mimo że w ciągu poprzednich lat nie zostały one ujawnione, nie powinno to się stać podstawą do zaprzestania poszukiwań.

W świecie nauki obserwuje się coraz większe zainteresowanie zbiorami przedrewolucyjnych badaczy na Sachalinie, a szczególnie zabytkami archeologii, w których badaniu jednym z pionierów był Bronisław Osipowicz Piłsudski. Obecnie jest to jeden z ważnych kierunków badań Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego.

Topór nr 1

MPK 526 –1 / A 45198 (526a-1; 2953)


1. Topór (rys.1).
Paleometal. Kultura łowiecka (typ Enoura). 1 tysiąclecie n.e.
Materiał: dioryt[20]
Na bocznej części topora znajduje się napis wykonany czernią i atramentem: „Znaleziony w okolicach osady Mauka. Sachalin”.
Czas zbioru: 1902 – 1905r.
Topór ma kształt prostokątny, cięcie – kwadratowy. Wykonany techniką obicia i szlifowania. Obuch zaokrąglony, od zewnętrznej strony zakrzywiony pod kątem 450, od wewnętrznej – prosty. Ostrze z wyszczerbieniami i odpryskami na krawędzi roboczej.
Wymiary: 12,6 x 3,9 x 3,5 cm.

Topór nr 2

MPK 526 – 2 / A 45199 (526a-2; 2117-2; 2954)

2. Topór (rys.2).
Paleometal. Kultura łowiecka (typ Susuja). 1 tysiąclecie n.e.
Materiał: dioryt
Na toporze znajduje się dokładnie taka sama jak na pierwszym informacja: „Znaleziony w okolicach osady Mauka. Wyspa Sachalin”.
Czas zbioru: 1902 – 1905r.
Kształt wydłużony, podobny do prostokątnego, cięcie – kwadratowe. Wykonany techniką obicia i szlifowania. Krawędź robocza ostrza odłamana.
Wymiary: 17,7 x 4 x 3,7 cm.
______________________

Prokofjew Michaił Michajłowicz, starszy pracownik naukowy Sachalińskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego oraz Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego.

PRZYPISY:

[1]. Oprócz kolekcji przechowywanej w PNMZ, jak dotąd nie udało się ujawnić znalezisk przekazanych w tych samych latach przez B.O.Piłsudskiego do MAE. Przynajmniej, ich poszukiwania podjęte w swoim czasie przez O.A. Szubinę , nie przyniosły rezultatów. Szczegółowo o tym w artykule: Шубина О.А. Дореволюционные археологические коллекции на Сахалине и современное состояние археологической изученности острова//Б.О.Пилсудский - исследователь народов Сахалина (Материалы международной научной конференции. 31 октября - 2 ноября 1991 г. Южно-Сахалинск). Т.2. Южно-Сахалинск, 1992. С.114.

[2]. Wszystkie kolekcje pierwszego Muzeum Sachalińskiego (w tym archeologiczne) zostały wywiezione przez japońskie wojska okupacyjne do Japonii w 1905r. Do dziś miejsce, w którym się znajdują nie jest dokładnie znane.

[3]. Каталог Сахалинского музея//Сахалинский календарь. о.Сахалин. 1898. С.176-177  (Katalog był wydany ponownie w „Zwiastunie Muzeum Sachalińskiego” (Вестник Сахалинского музея. 1996. № 3. С.75-94), wydanym z okazji 100 rocznicy istnienia muzeum. W pierwszym dziale katalogu – „Przyrodniczo – Historycznym” na s.75-76 przedstawione zostały kolekcje archeologiczne z Północnego i Południowego Sachalina (głównie z okręgu Aleksandrowskiego i Korsakowskiego, wg przyjętego wówczas podziału administracyjno-terytorialnego). Po raz pierwszy w katalogu została opublikowana fotografia B.O.Piłsudskiego z eksponatami archeologicznymi pochodzącymi z ekspozycji pierwszego Muzeum Sachalińskiego, przechowywana w Bibliotece Polskiej Akademii Nauk, spośród wydanych przez polską badaczkę Magdalenę Rotter. Magdalena Rotter. Fotokolekcje Bronisława Piłsudskiego. Katalog. Stęszew,1995 (w języku polskim); Шубина О.А. Каталог выставки, посвященной 125-летию со дня рождения Б.О.Пилсудского, в Сахалинском областном краеведческом музее. Южно-Сахалинск, 1991. С.34; Tej samej autorki: Дореволюционные археологические исследования на Сахалине и современное состояние археологической изученности острова. С.113; ; Горбунов С.В. Археологические памятники Холмского района//Вестник Сахалинского музея.  1995. № 1. С.264, 271.

[4]. Глуздовский В.Е. Каталог Музея Общества изучения Амурского края//Записки Общества Изучения Амурского Края (Владивостокского Отделения Приамурского Отдела Императорского Русского Географического Общества). Т.ХI. Владивосток, типография "Торгово-Промышленного Вестника Д.В.", 1907. С.121;

[5]. Trends in Linguistics. Documentation 15-1. The Collected Works of Bronislaw Pilsudski. Volume 1. The Aborigines of Sakhalin. Alfred F. Majewicz (Editor). Monton de Gruyter. Berlin – New York, 1998. 792 P.; Trends in Linguistics. Documents 15-2. The Collected Works of Bronislaw Pilsudski. Volume 2. Ainu Language and Folklore (Cracow 1912). Alfred F. Majewicz (Editor). Monton de Gruyter. Berlin – New York, 1998. 792 P.

[6]. Data przerejestrowania kolekcji.

[7]. Бронислав Пилсудский. Аборигены Сахалина. Южно-Сахалинск, , 1991. s.89.

[8]. Tamże.

[9]. Tak Szubina O.A. wskazuje miejsce, w którym znajdują się topory w „Katalogu wystawy poświęconej 125 rocznicy urodzin B.O.Piłsudskiego, w Sachalińskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym”. s.34.

[10]. To przypuszczenie zostało po raz pierwszy wypowiedziane przez Szubinę O.A. w artykule Przedrewolucyjne badania archeologiczne na Sachalinie i współczesny stan badań archeologicznych wyspy. s.113. Oprócz tego w wykazie Gorbunowa S.W. z 1995r.”Zabytki archeologiczne rejonu Chołmskiego” dany stan zarejestrowany jest już jako zatwierdzony fakt, bez należytej atrybucji kolekcji, przyjętej zazwyczaj w takich przypadkach w muzealnej praktyce.

[11]. Wyłączony ze spisów miejsc zamieszkałych rejonu Chołmskiego 8 grudnia 1970r. decyzją Sachalińskiego Obwodowego Komitetu Wykonawczego Nr 549. Patrz: Административно - территориальное деление Сахалинской области. Документы и материалы. Южно-Сахалинск, 1986. С.96.

[12]. Zbiory Sachalińskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego. Kolekcja 740 (1 –20).

[13]. Горбунов С.В. Археологические памятники Холмского района. s.271.

[14]. Taki wniosek nasuwa się przy analizie „Kroniki delegacji Bronisława Piłsudskiego na wyspę Sachalin w latach 1902 – 1905”, opublikowanej przez W.M.Łatyszewa w „Zwiastunie Muzeum Sachalińskiego” (Вестник Сахалинского музея № 3 за 1996 г. С.403).

[15]. Бронислав Пилсудский "Дорогой Лев Яковлевич ..."( (Listy do L.J.Szternberga. 1893 – 1917r.). Opracowanie, przygotowanie do publikacji, słowo wstępne i  komentarze W.M.Łatyszew. Jużno-Sachalinsk, 1996.

[16]. Спеваковский А.Б. Айнские коллекции в музеях Санкт-Петербурга//European Studies on Ainu Language and Culture. Band 6. Munchen, 1993. P.207-216. Część tego bezcennego dla nauki zbioru materialnych etnograficznych zabytków uczonego (dotyczących oryginalnej kultury sachalińskich i hokkaidskich Ajnów), skoncentrowanego w głównym magazynie kraju – Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, wydała w Japonii  grupa zajmującą się Projektem Ajnuskim (kierownik projektu Szinko Ogihara). Parz: „Kolekcje ajnuskie Muzeum Antropologii i Etnografii im. Piotra Wielkiego (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk. Katalog”. Tokio, 1998. 204 s. (w języku japońskim, angielskim i rosyjskim).

[17]. Кобко В.В. Каталог коллекций Б.О.Пилсудского в Приморском государственном объединенном музее им.В.К.Арсеньева/Известия Института наследия Бронислава Пилсудского. 1999. № 2 (в печати).

[18]. Бронислав Пилсудский. Аборигены Сахалина. С.89-90.

[19]. Tamże. s.91.

[20]. Nazwa materiału, z którego wykonano topór, przytoczona w taki sam sposób, jak jest to wyszczególnione w ewidencyjnej dokumentacji muzeum. Autor nie przeprowadził ponownej weryfikacji tych danych.

Tłumaczenie: Justyna Kamionowska